اوضاع نظامی ایران در دوران محمدرضاشاه پهلوی | پروژه ناتمام تبدیل ایران به قدرت اول خلیج فارس

رویدا۲۴| علیرضا نجفی- اواخر دهه ۱۳۴۰، خاورمیانه وارد مرحله‌ای تازه از تاریخ خود می‌شد. امپراتوری بریتانیا، که از قرن نوزدهم به این سو نگهبان غیررسمی مسیر‌های دریایی خلیج فارس بود، اعلام کرد که نیروهایش را از «شرق سوئز» خارج خواهد کرد. این تصمیم که در سال ۱۳۴۷ اعلام شد، در عمل به معنای پایان یک نظم قدیمی بود. برای بیش از یک قرن، حضور ناو‌های بریتانیایی در آب‌های خلیج فارس توازن ظریفی میان دولت‌های ساحلی برقرار کرده بود. با عقب‌نشینی لندن، این توازن ناگهان به مسئله‌ای باز بدل شد.

در تهران، این تحول با دقتی وسواس‌گونه دنبال می‌شد. محمدرضاشاه پهلوی که از ابتدای سلطنت خود دغدغه امنیت و جایگاه بین‌المللی ایران را داشت، خلأ قدرت در خلیج فارس را لحظه‌ای تعیین‌کننده می‌دید. برای او امنیت ایران تنها به معنای حفاظت از مرز‌های زمینی نبود؛ امنیت کشور با ثبات آبراه‌هایی گره خورده بود که نفت خاورمیانه را به اقتصاد صنعتی جهان می‌رساندند.

در چنین فضایی، برنامه‌ای شکل گرفت که طی کمتر از دو دهه ارتش ایران را دگرگون کرد. بودجه نظامی چندین برابر شد، سفارش‌های عظیم تسلیحاتی به کارخانه‌های آمریکا و اروپا ارسال گردید، و ارتش ایران به تدریج به یکی از پیشرفته‌ترین نیرو‌های نظامی خارج از بلوک‌های نظامی غربی تبدیل شد. این تحول، در نگاه بسیاری از ناظران خارجی، ایران را به یکی از ستون‌های امنیتی منطقه بدل می‌کرد.

با این حال، ریشه‌های این پروژه بسیار قدیمی‌تر بود. ذهنیت امنیتی محمدرضا شاه زیر سایه تجربه‌ای شکل گرفته بود که برای نسل او یادآور شکنندگی قدرت دولت در ایران بود: شهریور ۱۳۲۰.

سایه شهریور ۱۳۲۰

در شهریور ۱۳۲۰، ایران صحنه رویدادی شد که سرنوشت سیاسی کشور را دگرگون کرد. نیرو‌های شوروی از شمال و ارتش بریتانیا از جنوب وارد خاک ایران شدند. ارتشی که رضا شاه طی دو دهه با صرف هزینه‌های فراوان ساخته بود، در برابر این تهاجم دوام چندانی نیاورد. ظرف چند روز مسیر‌های اصلی کشور به کنترل متفقین درآمد و رضا شاه ناچار به کناره‌گیری شد.

برای بسیاری از افسران و سیاستمداران جوان آن زمان، این حادثه به تجربه‌ای بنیادین بدل شد. ارتشی که قرار بود نماد اقتدار دولت مدرن باشد، در نخستین آزمون بزرگ خود از هم گسیخت. بررسی‌های بعدی نشان داد که مسئله صرفاً کمبود تجهیزات یا تعداد نیرو نبود. ارتش ایران در آن زمان برای نوعی مأموریت خاص شکل گرفته بود: تثبیت اقتدار دولت مرکزی در داخل کشور. ساختار فرماندهی، آموزش و حتی سازمان رزم آن برای مقابله با شورش‌های داخلی طراحی شده بود، نه برای جنگ با قدرت‌های صنعتی.

محمدرضا شاه که در آن زمان ولیعهدی جوان بود، این تجربه را با دقت در ذهن نگاه داشت. سال‌های بعد بار‌ها در سخنان خود به ضرورت داشتن ارتشی مدرن و آموزش‌دیده اشاره کرد. در نگاه او، امنیت ملی به سه عنصر وابسته بود: فناوری پیشرفته، آموزش حرفه‌ای و پیوند‌های راهبردی با قدرت‌های بزرگ.

پس از پایان جنگ جهانی دوم و تثبیت تدریجی قدرت سیاسی او در دهه ۱۳۳۰، بازسازی ارتش به یکی از محور‌های اصلی سیاست دولت تبدیل شد. این روند در ابتدا آهسته پیش رفت، اما از دهه ۱۳۴۰ سرعتی چشمگیر گرفت.

ایران در معادله جنگ سرد

جنگ سرد، نقشه امنیتی جهان را به دو بلوک متخاصم تقسیم کرده بود. ایران در همسایگی جنوبی اتحاد جماهیر شوروی قرار داشت؛ موقعیتی که آن را به یکی از مهم‌ترین نقاط استراتژیک در کمربند مهار شوروی تبدیل می‌کرد.

در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ همکاری نظامی میان ایران و ایالات متحده گسترش یافت. مستشاران نظامی آمریکایی در برنامه‌های آموزشی ارتش حضور داشتند و بسیاری از افسران ایرانی دوره‌های تخصصی خود را در آکادمی‌های نظامی غرب می‌گذراندند. تجهیزات نظامی ایران نیز به تدریج با استاندارد‌های غربی هماهنگ شد.

اما نقطه عطف در اواخر دهه ۱۳۴۰ رخ داد. ایالات متحده که درگیر جنگ ویتنام بود، در سیاست خارجی خود بازنگری کرد. در چارچوب «دکترین نیکسون» که در سال ۱۳۴۸ اعلام شد، واشنگتن تصمیم گرفت امنیت بسیاری از مناطق جهان را به متحدان منطقه‌ای واگذار کند. هدف آن بود که دولت‌های محلی با اتکا به منابع خود و با استفاده از تسلیحات آمریکایی، ثبات منطقه را حفظ کنند.

ایران برای این نقش گزینه‌ای مناسب به نظر می‌رسید. کشور از درآمد‌های رو به افزایش نفت برخوردار بود، دولت مرکزی ثبات نسبی داشت، و ارتش در حال نوسازی بود. در نتیجه، محدودیت‌های فروش تسلیحات پیشرفته به ایران کاهش یافت.

سیل تسلیحات و تولد یک ارتش مدرن

بیشتر بخوانید:

اوضاع نظامی ایران در دوره رضاشاه پهلوی | ارتش رضاخانی و درسی که ۱۹۴۱ به جا گذاشت

تشکیل ارتش مدرن ملی و سربازگیری اجباری در ایران / ارتش رضاخانی چگونه تشکیل شد؟

تاسیس ارتش نوین ایران به دست رضاشاه

اوضاع نظامی ایران در دوران قاجار | در جستجوی پاسخی به چگونگی زیستن در جهانی بی‌ثبات که در آن هم‌زمان مستقل بود، امن بود و فرونپاشید؟

افزایش قیمت نفت در سال‌های آغازین دهه ۱۳۵۰ منابع مالی عظیمی در اختیار دولت ایران قرار داد. این درآمد‌ها امکان اجرای برنامه‌های گسترده تسلیحاتی را فراهم کرد. سفارش‌های ایران شامل طیفی از پیشرفته‌ترین تجهیزات نظامی آن زمان بود.

نیروی هوایی یکی از بزرگ‌ترین بهره‌برداران این برنامه بود. جنگنده‌های فانتوم و تایگر در تعداد زیاد وارد خدمت شدند. در سال ۱۳۵۳ ایران قرارداد خرید رهگیر‌های پیشرفته F‑۱۴ تامکت را امضا کرد؛ هواپیمایی که در آن زمان یکی از پیچیده‌ترین سامانه‌های دفاع هوایی جهان به شمار می‌رفت. این جنگنده‌ها به موشک‌های دوربرد فونیکس مجهز بودند و توانایی رهگیری اهداف در فاصله‌ای بسیار دور را داشتند.

نیروی زمینی نیز دگرگونی گسترده‌ای را تجربه کرد. تانک‌های مدرن چیفتن، توپخانه‌های پیشرفته و سامانه‌های موشکی به سازمان رزم ارتش افزوده شدند. در کنار این تجهیزات، آموزش نیرو‌ها نیز به شکل چشمگیری گسترش یافت. هزاران افسر و تکنسین ایرانی دوره‌های تخصصی خود را در ایالات متحده، بریتانیا و دیگر کشور‌های اروپایی گذراندند.

نیروی دریایی نیز در این سال‌ها توسعه یافت. ناو‌های مدرن، شناور‌های موشک‌انداز و پایگاه‌های دریایی تازه‌ای در سواحل جنوبی کشور ایجاد شد. هدف این برنامه تضمین امنیت تردد کشتی‌ها در خلیج فارس و تنگه هرمز بود؛ آبراهی که بخش بزرگی از نفت جهان از آن عبور می‌کرد.

سیاست تنوع در تأمین تسلیحات

در کنار همکاری گسترده با آمریکا، ایران سیاستی محتاطانه در زمینه تأمین تسلیحات دنبال می‌کرد. محمدرضا شاه تمایل نداشت ارتش کشور کاملاً به یک منبع وابسته باشد. به همین دلیل از اواخر دهه ۱۳۴۰ خرید تجهیزات از کشور‌های دیگر نیز آغاز شد.

اتحاد جماهیر شوروی یکی از این تأمین‌کنندگان بود. کامیون‌های نظامی، نفربر‌ها و برخی تجهیزات زمینی از شوروی خریداری شدند. کشور‌های اروپایی نیز سهم مهمی در این بازار داشتند. بریتانیا، فرانسه و آلمان غربی هر یک بخشی از قرارداد‌های تسلیحاتی ایران را در اختیار گرفتند.

این تنوع به ایران امکان می‌داد در مذاکرات خرید دست بالا را داشته باشد و همزمان روابط خود را با چندین قدرت جهانی حفظ کند. در کنار واردات، تلاش‌هایی برای ایجاد صنایع نظامی داخلی نیز آغاز شد. کارخانه‌هایی برای تولید مهمات، تعمیر تجهیزات و ساخت برخی سلاح‌های سبک تأسیس شدند.

جنگ ظفار؛ تجربه‌ای در میدان واقعی

ارتش ایران در دهه ۱۳۵۰ فرصتی یافت تا توانایی‌های خود را در یک میدان واقعی بیازماید. این میدان در استان ظفار عمان قرار داشت. از میانه دهه ۱۳۴۰، این منطقه شاهد شورشی مسلحانه بود که با حمایت برخی کشور‌های منطقه و گروه‌های چپ‌گرا ادامه داشت.

در سال ۱۳۵۱ دولت عمان از ایران درخواست کمک کرد. ایران با اعزام نیرو‌های ویژه، هلیکوپتر‌های رزمی و واحد‌های پشتیبانی وارد این نبرد شد. حضور نیرو‌های ایرانی در ظفار چند سال ادامه یافت و به تدریج توازن جنگ را تغییر داد.

عملیات ظفار از چند جهت اهمیت داشت. ارتش ایران برای نخستین بار در مقیاسی قابل توجه در خارج از مرز‌های کشور عملیات انجام می‌داد. این تجربه به نیرو‌های ایرانی امکان داد تاکتیک‌های جنگ در مناطق کوهستانی و مقابله با شورش‌های چریکی را در عمل بیازمایند.

پیروزی نهایی نیرو‌های عمانی و متحدانشان موقعیت ایران را در منطقه تقویت کرد. روابط تهران و مسقط در نتیجه این همکاری نزدیک‌تر شد و ایران به بازیگری فعال در امنیت خلیج فارس تبدیل گردید.

گسترش افق‌های دریایی

در میانه دهه ۱۳۵۰، سیاست دفاعی ایران به تدریج افق‌های وسیع‌تری پیدا کرد. برنامه‌های نیروی دریایی تنها به خلیج فارس محدود نمی‌شد. طرح‌هایی برای حضور فعال‌تر در دریای عمان و حتی اقیانوس هند مورد بررسی قرار گرفت.

در همین دوره، ایران کنترل سه جزیره ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک را در دهانه خلیج فارس در دست گرفت. موقعیت جغرافیایی این جزایر اهمیت راهبردی قابل توجهی داشت، زیرا در نزدیکی مسیر‌های اصلی کشتیرانی قرار گرفته بودند.

ترکیب نیروی هوایی قدرتمند، ناوگان دریایی در حال گسترش و ارتش زمینی مجهز، تصویری از ایران به عنوان یکی از قدرت‌های مهم منطقه‌ای ایجاد می‌کرد. بسیاری از تحلیلگران غربی در آن زمان از ایران به عنوان «بزرگ‌ترین قدرت نظامی بومی خلیج فارس» یاد می‌کردند.

ساختار قدرت و چالش‌های نهادی

در کنار این تحولات، ساختار نهادی نیرو‌های مسلح ایران ویژگی‌های خاص خود را داشت. فرماندهی کل نیرو‌های مسلح در اختیار شاه قرار داشت و بسیاری از تصمیمات مهم در سطح عالی سیاسی اتخاذ می‌شد.

برای حفظ تعادل در ساختار قدرت، نهاد‌های مختلفی در کنار ارتش فعالیت می‌کردند. گارد شاهنشاهی، سازمان اطلاعات و امنیت کشور و دیگر نهاد‌های امنیتی هر یک نقش مشخصی در ساختار قدرت داشتند.

این ساختار امکان کنترل دقیق بر نیرو‌های مسلح را فراهم می‌کرد، اما در عین حال پیچیدگی‌هایی نیز ایجاد می‌کرد. هماهنگی میان نهاد‌های مختلف گاه نیازمند فرایند‌های طولانی تصمیم‌گیری بود و تمرکز قدرت در رأس هرم سیاسی، نقش فرماندهان میانی را محدود می‌کرد.

ارتش و جامعه در آستانه تحول

دهه ۱۳۵۰ دوره‌ای از دگرگونی‌های اجتماعی سریع در ایران بود. شهر‌ها گسترش می‌یافتند، دانشگاه‌ها پرشمارتر می‌شدند و طبقات اجتماعی جدیدی شکل می‌گرفتند. این تغییرات فضای عمومی جامعه را دگرگون می‌کرد.

ارتش نیز از دل همین جامعه برمی‌خاست. سربازان وظیفه از شهر‌ها و روستا‌های سراسر کشور می‌آمدند و افسران جوان نیز بخشی از نسل تحصیل‌کرده تازه بودند؛ بنابراین تحولات اجتماعی و سیاسی کشور به شکل طبیعی بر فضای درونی نیرو‌های مسلح نیز تأثیر می‌گذاشت.

در سال‌های پایانی دهه ۱۳۵۰، هنگامی که فضای سیاسی کشور دستخوش تنش و اعتراض شد، ارتش در موقعیتی پیچیده قرار گرفت. سازمانی که برای دفاع از کشور در برابر تهدید‌های خارجی ساخته شده بود، با بحرانی در درون جامعه روبه‌رو شد.

فرجام یک پروژه بزرگ

تا سال ۱۳۵۷، ایران یکی از بزرگ‌ترین نیرو‌های نظامی خاورمیانه را در اختیار داشت. ارتشی چندصد هزار نفری، ناوگان هوایی پیشرفته و مجموعه‌ای گسترده از تجهیزات مدرن بخشی از این توان نظامی بود.

با وقوع انقلاب، ساختار سیاسی کشور دگرگون شد و ارتش نیز وارد مرحله‌ای تازه از تاریخ خود گردید. بسیاری از برنامه‌های نظامی متوقف یا بازنگری شد و نیرو‌های مسلح در چارچوب نظام جدید سازمان‌دهی شدند.

با فاصله گرفتن از آن سال‌ها، برنامه نوسازی نظامی دوران محمدرضاشاه همچنان موضوعی مهم در پژوهش‌های تاریخی و راهبردی باقی مانده است. این تجربه نشان می‌دهد که شکل‌گیری قدرت نظامی در یک کشور نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است.

ارتشی که در آن سال‌ها ساخته شد، نمادی از تلاش ایران برای تعریف جایگاه خود در جهانی پرتنش بود؛ تلاشی که در متن تحولات بزرگ قرن بیستم شکل گرفت و همچنان در حافظه تاریخی منطقه حضور دارد.